Add GraphQL blog series and publish part 1

Four-part series "GraphQL onder de loep" for developer.overheid.nl, plus a
kennisbank reference page on GraphQL and the graphql tag. Part 1 is published
(30 July 2026); parts 2 to 4 stay in blog/draft with staged cross-links.

Part 1 introduces GraphQL as a different model from REST. Part 2 covers what the
flexible querying costs at runtime: unpredictable load, a larger attack surface,
caching you build yourself. Part 3 covers design time: pagination, filtering,
error handling, custom scalars and authorization are design work rather than
convention. Part 4 weighs it up along seven factors, places the choice in the
Dutch government context, and lists what choosing GraphQL requires.

One correction worth noting: the ADR and the OAS have a functional scope limited
to REST APIs, and Forum Standaardisatie states the ADR does not mandate REST.
Choosing GraphQL therefore falls outside their scope, which means there is
nothing to explain under 'pas toe of leg uit', but also no established framework
and no conformance check to fall back on. Part 4 and the kennisbank page quote
both scopes and draw that conclusion.

Author: joostfarla

.changeset/graphql-blogserie-kennisbank.md

@@ -0,0 +1,6 @@
+---
+"@developer-overheid-nl/website": minor
+---
+
+Voeg blogserie "GraphQL onder de loep" toe (vier delen, als draft) plus een
+kennisbankartikel over GraphQL en de tag `graphql`

.changeset/publish-graphql-deel-1.md

@@ -0,0 +1,5 @@
+---
+"@developer-overheid-nl/website": patch
+---
+
+Publish GraphQL blog series part 1

blog/2026/07/30-graphql-1-introductie.md

@@ -0,0 +1,276 @@
+---
+authors: [joost-farla]
+tags: [api, api-design, graphql, rest]
+image: /img/graphql-onder-de-loep.jpg
+description: |
+  GraphQL komt regelmatig voorbij in gesprekken over API's binnen de
+  overheid, maar wat is het eigenlijk precies? In het eerste deel van deze
+  vierdelige serie maken we kennis met de bouwstenen van GraphQL en laten we
+  zien waarom het geen "betere REST" is, maar een fundamenteel ander model
+  voor het ontsluiten van data.
+---
+
+# GraphQL onder de loep (deel 1): een kennismaking
+
+![GraphQL onder de loep](/img/graphql-onder-de-loep.jpg)
+
+In gesprekken over API's binnen de overheid komt GraphQL regelmatig voorbij.
+Sommige organisaties experimenteren ermee, grote internationale platformen zoals
+GitHub en Shopify bieden er publieke API's mee aan, en tegelijkertijd is het
+binnen de Nederlandse overheid nog nauwelijks zichtbaar: het
+[API-register](/blog/2025/06/18/het-nieuwe-api-register) op deze site is bewust
+REST-only, en de
+[REST API Design Rules](/kennisbank/api-ontwikkeling/standaarden/api-design-rules)
+(ADR) zijn, de naam zegt het al, geschreven voor REST.
+
+Reden genoeg om GraphQL eens grondig onder de loep te nemen. In een serie van
+vier blogposts verkennen we wat GraphQL is, wat het oplost, welke uitdagingen
+het met zich meebrengt en, als kernvraag, wanneer je het wel en wanneer je het
+beter niet kunt gebruiken.
+
+<!-- truncate -->
+
+:::success[TL;DR]
+
+GraphQL is een getypeerde querytaal en runtime voor API's: de client beschrijft
+exact welke data hij nodig heeft en krijgt precies dat terug, via één endpoint.
+Dat is een fundamenteel ander model dan REST, dat draait om resources en de
+semantiek van HTTP. Dit paradigmaverschil verklaart zowel de voordelen als de
+uitdagingen van GraphQL.
+
+:::
+
+## Wat is GraphQL?
+
+[GraphQL](https://graphql.org/) is een querytaal voor API's, gecombineerd met
+een schemataal om een sterk getypeerd datamodel te beschrijven en een runtime
+die queries tegen dat model uitvoert. Het is in 2012 ontwikkeld bij Facebook,
+dat worstelde met de datavoorziening van zijn mobiele apps, en in 2015 open
+source gemaakt. Sinds eind 2018 wordt de specificatie beheerd door de
+onafhankelijke [GraphQL Foundation](https://graphql.org/foundation/), onderdeel
+van de Linux Foundation. In september 2025 verscheen de
+[September 2025 Edition](https://graphql.org/blog/2025-09-08-september-edition/),
+de eerste nieuwe editie sinds oktober 2021.
+
+## De bouwstenen
+
+### Het schema
+
+Het hart van elke GraphQL-API is het schema, geschreven in de Schema Definition
+Language (SDL). Het schema beschrijft welke types er bestaan, hoe ze samenhangen
+en welke queries mogelijk zijn. Een sterk vereenvoudigd voorbeeld, losjes
+gebaseerd op het API-register:
+
+```graphql
+type Organisatie {
+  id: ID!
+  naam: String!
+  apis: [Api!]!
+}
+
+type Api {
+  id: ID!
+  titel: String!
+  versie: String!
+  organisatie: Organisatie!
+}
+
+type Query {
+  organisatie(id: ID!): Organisatie
+  organisaties: [Organisatie!]!
+  apis: [Api!]!
+}
+```
+
+Het uitroepteken markeert verplichte (non-nullable) velden. Let op de relaties:
+een `Organisatie` heeft `apis`, en een `Api` verwijst terug naar zijn
+`organisatie`. Het schema vormt zo een _graph_ van samenhangende types; vandaar
+de naam.
+
+### Queries
+
+De client stelt een query samen die qua vorm het gewenste antwoord spiegelt:
+
+```graphql
+{
+  organisatie(id: "min-bzk") {
+    naam
+    apis {
+      titel
+      versie
+    }
+  }
+}
+```
+
+De server antwoordt met exact de gevraagde velden, niets meer en niets minder:
+
+```json
+{
+  "data": {
+    "organisatie": {
+      "naam": "Ministerie van BZK",
+      "apis": [
+        { "titel": "Adressenregister API", "versie": "2.1.0" },
+        { "titel": "Organisaties API", "versie": "1.0.3" }
+      ]
+    }
+  }
+}
+```
+
+### Variabelen
+
+In de praktijk schrijven clients geen letterlijke waarden in de query, maar
+benoemde operaties met variabelen:
+
+```graphql
+query ApisVanOrganisatie($id: ID!) {
+  organisatie(id: $id) {
+    naam
+    apis {
+      titel
+    }
+  }
+}
+```
+
+```json
+{ "id": "min-bzk" }
+```
+
+De query wordt daarmee een herbruikbaar, valideerbaar document dat los van de
+invoer bestaat. Onthoud deze vorm: in deel 2 zien we dat zulke benoemde
+documenten de basis vormen voor beheersmaatregelen zoals persisted queries.
+
+### Mutations en subscriptions
+
+Schrijfoperaties heten _mutations_. Ze zijn in het schema expliciet gescheiden
+van queries en geven, net als queries, precies de gevraagde velden terug:
+
+```graphql
+mutation {
+  registreerApi(
+    input: { titel: "Vergunningen API", organisatieId: "gm0363" }
+  ) {
+    id
+    titel
+  }
+}
+```
+
+Daarnaast kent GraphQL _subscriptions_: de server pusht wijzigingen naar de
+client zodra die zich voordoen, een patroon dat aansluit bij
+[Event Driven Architecture](/kennisbank/api-ontwikkeling/architectuur/eda). In
+de rest van deze serie richten we ons op het bevragen van data; het ontwerp van
+mutations en subscriptions laten we verder buiten beschouwing.
+
+### Resolvers
+
+Aan de serverkant wordt elk veld ingevuld door een _resolver_: een functie die
+weet hoe de waarde van dat ene veld opgehaald moet worden. Hoe de data achter de
+schermen is opgeslagen (één database, meerdere services, een externe API) is
+voor de client onzichtbaar. Dat maakt GraphQL ook geschikt als
+_orkestratielaag_: een schema dat gegevens uit meerdere bestaande API's
+combineert en in samenhang bevraagbaar maakt, zonder die bronnen te vervangen.
+Op dat patroon komen we in deel 4 terug.
+
+### Introspectie
+
+Een GraphQL-API is zelfbeschrijvend: via een standaard introspectie-query kan
+elke client het volledige schema opvragen. Daarop bouwt een rijk ecosysteem van
+tooling, zoals interactieve explorers (GraphiQL), automatische documentatie en
+codegeneratie voor clients.
+
+## Dezelfde vraag in REST
+
+Hoe zou de bovenstaande informatiebehoefte er met een klassieke REST-API
+uitzien? Waarschijnlijk ongeveer zo:
+
+```http
+GET /organisaties/min-bzk
+GET /organisaties/min-bzk/apis
+```
+
+De eerste call levert de volledige organisatie-representatie op, inclusief
+adresgegevens, contactinformatie en andere velden die we in dit scenario niet
+nodig hebben. Dat heet _overfetching_. Levert de tweede call alleen
+samenvattingen op, dan is per API mogelijk nog een extra call nodig voor de
+details: _underfetching_, met meerdere roundtrips tot gevolg.
+
+Dit is het probleem waarvoor GraphQL is ontworpen. In één request, in één
+roundtrip, precies de benodigde data, ongeacht hoeveel types de vraag raakt.
+Voor Facebook, met trage mobiele netwerken en een nieuws-feed vol diep geneste,
+onderling verbonden data, was dat de bestaansreden.
+
+REST kan hetzelfde bereiken, met zorgvuldig ontworpen resources, `fields`- of
+`expand`-parameters, of een specifiek op een scherm toegesneden endpoint. Het
+verschil is dat GraphQL deze flexibiliteit _generiek_ biedt, terwijl je haar in
+REST per geval ontwerpt. Op die afweging komen we in deel 2 uitgebreid terug.
+
+## Een ander paradigma, geen "betere REST"
+
+Het is verleidelijk GraphQL te zien als "REST, maar dan handiger". Dat doet
+beide tekort. Het verschil wordt zichtbaar zodra je naar het HTTP-verkeer kijkt.
+Een minimale variant van de benoemde operatie uit de paragraaf over variabelen
+gaat zo over de lijn:
+
+```http
+POST /graphql HTTP/1.1
+Content-Type: application/json
+
+{
+  "query": "query Naam($id: ID!) { organisatie(id: $id) { naam } }",
+  "variables": { "id": "min-bzk" }
+}
+```
+
+Eén endpoint, vrijwel altijd `POST`, en de eigenlijke vraag zit in de body. Voor
+het netwerk is elk GraphQL-request identiek; wat er gevraagd wordt, is alleen
+zichtbaar voor wie de body parseert. Zet de twee modellen naast elkaar:
+
+- **REST** modelleert _resources_ en leunt op de semantiek van HTTP: werkwoorden
+  (`GET`, `POST`, `PUT`, `DELETE`), statuscodes, unieke URI's per resource,
+  cache-headers en content negotiation. Het netwerk "begrijpt" een REST-API: een
+  cache, proxy of loadbalancer kan zinvol reageren op wat er langskomt.
+- **GraphQL** modelleert een _graph_ van types en gebruikt HTTP vooral als
+  transport. Vrijwel al het verkeer gaat via één endpoint (meestal
+  `POST /graphql`), antwoorden komen doorgaans terug met status `200 OK`, ook
+  als er iets misging, en fouten staan als data in de responsebody.
+
+In onze eerdere blogpost over
+[OpenAPI 3.1](/blog/2025/07/10/openapi-31-in-zicht) constateerden we dit al:
+GraphQL gebruikt HTTP wel als protocol, maar volgt niet het HTTP-model waarop
+specificaties als
+[OpenAPI](/kennisbank/api-ontwikkeling/standaarden/openapi-specification) zijn
+gebaseerd. De
+[GraphQL over HTTP-specificatie](https://graphql.github.io/graphql-over-http/),
+die vastlegt hoe GraphQL-verkeer over HTTP hoort te lopen, is op het moment van
+schrijven (medio 2026) nog een working draft; het transportgedrag ligt formeel
+dus nog niet vast.
+
+Dit paradigmaverschil is de rode draad van deze serie. Vrijwel elk voordeel én
+vrijwel elke uitdaging van GraphQL is erop terug te voeren: wat je wint aan
+flexibiliteit in de bevraging, moet je elders opnieuw organiseren. Denk aan
+caching, autorisatie en beheersing van de belasting.
+
+## De rest van deze serie
+
+<!-- TODO: bij publicatie van deel 2, 3 en 4 hier telkens de link naar het
+verschenen deel toevoegen -->
+
+In de komende delen gaan we de diepte in:
+
+- **Deel 2** behandelt de kernbelofte van GraphQL (flexibel bevragen als
+  oplossing voor over- en underfetching) en de prijs die daar tegenover staat:
+  onvoorspelbare performance en een groter aanvalsoppervlak, en hoe je daar
+  limieten aan stelt.
+- **Deel 3** duikt in de praktijk van schema-ontwerp: paginering, filtering,
+  union types, custom scalars, autorisatie en content negotiation.
+- **Deel 4** brengt alles samen in een afwegingskader: wanneer is GraphQL een
+  logische keuze, en wanneer ben je met REST beter af, zeker binnen de context
+  van de Nederlandse overheid en de ADR.
+
+Een compacte referentie over GraphQL, met de status binnen de overheid en de
+belangrijkste specificaties, staat in de
+[kennisbank](/kennisbank/api-ontwikkeling/standaarden/graphql).