03-File-Operations

3️⃣ FAYLLAR BILAN ISHLASH

Global nomi: Working with Files
O'zbek nomi: Fayllar bilan ishlash

Fayllarni ko'rish va o'qish

cat - Fayl mazmunini to'liq ko'rsatish

Cat (concatenate - birlashtirish) - fayllarni ekranga chiqaradi

# Bitta faylni ko'rish
cat kitob.txt

# Bir nechta faylni birlashtirish
cat fayl1.txt fayl2.txt

# Satr raqamlari bilan
cat -n dastur.py

Hayotiy misol: Daftaringizni ochib, hamma sahifalarni birdaniga o'qish - bu cat

# Misol:
cat salom.txt
# Natija:
# Salom Dunyo!
# Bu mening birinchi faylim.

less - Katta fayllarni sahifa-sahifa ko'rish

Less - katta fayllarni qulay ko'rish uchun

less katta_fayl.log

Tugmalar:

• Space yoki f - keyingi sahifa
• b - oldingi sahifa
• /qidiruv - matn qidirish
• n - keyingi topilma
• q - chiqish
• G - fayl oxiriga
• g - fayl boshiga

Hayotiy misol: Kitobni o'qiyapsiz, sahifama-sahifa - bu less

head - Fayl boshini ko'rish

# Dastlabki 10 satr (default)
head fayl.txt

# Birinchi 5 satr
head -n 5 fayl.txt

# Birinchi 100 bayt
head -c 100 fayl.txt

Hayotiy misol: Gazeta sarlavhasini o'qish - bu head

# Server log faylining boshini tekshirish
head -n 20 /var/log/syslog

tail - Fayl oxirini ko'rish

# Oxirgi 10 satr
tail fayl.txt

# Oxirgi 20 satr
tail -n 20 fayl.txt

# Real vaqtda kuzatish (log monitoringi uchun!)
tail -f /var/log/nginx/access.log

Hayotiy misol: Yangi xabarlarni kuzatish - bu tail -f

# Dastur ishlayotganida loglarni kuzatish
tail -f app.log
# Ctrl+C - to'xtatish

Fayllarni nusxalash (Copy)

cp - Nusxalash buyrug'i

# Oddiy nusxalash
cp manba.txt nusxa.txt

# Katalogga nusxalash
cp fayl.txt /home/sardor/Documents/

# Katalogni barcha mazmuni bilan nusxalash
cp -r papka1/ papka2/

# Nusxalashni tasdiqlash so'rash
cp -i manba.txt nusxa.txt

# Verboz rejim (nima qilyapti ko'rsatadi)
cp -v fayl1.txt fayl2.txt

Parametrlar:

• -r (recursive) - kataloglarni ichma-ich nusxalash
• -i (interactive) - ustiga yozishdan oldin so'rash
• -v (verbose) - jarayonni ko'rsatish
• -u (update) - yangi bo'lsa nusxalash
• -p (preserve) - ruxsatlar va vaqtni saqlash

Hayotiy misol: Word faylini "Nusxa.docx" deb saqlash - bu cp

# Loyihangizni backup qilish
cp -r mening_saytim/ mening_saytim_backup/

# Bir nechta faylni bir joyga
cp fayl1.txt fayl2.txt fayl3.txt /backup/

Fayllarni ko'chirish va nomlash

mv - Ko'chirish yoki qayta nomlash

# Faylni qayta nomlash
mv eski_nom.txt yangi_nom.txt

# Boshqa katalogga ko'chirish
mv fayl.txt /home/sardor/Documents/

# Bir nechta faylni ko'chirish
mv fayl1.txt fayl2.txt fayl3.txt /backup/

# Katalogni qayta nomlash
mv eski_papka yangi_papka

Hayotiy misol: Faylni boshqa papkaga olib o'tish yoki qayta nomlash

# Rasmlarni tartibga solish
mv IMG_001.jpg tatil_2024_001.jpg
mv tatil_2024_001.jpg ~/Pictures/2024/

# Tasdiqlash bilan
mv -i muhim_fayl.txt /backup/

Fayllarni o'chirish

rm - O'chirish buyrug'i (EHTIYOT BO'LING!)

# Oddiy o'chirish
rm fayl.txt

# Tasdiqlash so'rash
rm -i muhim_fayl.txt

# Katalogni o'chirish
rm -r papka/

# Majburiy o'chirish (xavfli!)
rm -rf papka/

# Verboz rejim
rm -v fayl.txt

⚠️ DIQQAT: rm -rf / - bu xavfli! Butun tizimni o'chiradi!

Parametrlar:

• -i (interactive) - har bir fayl uchun so'rash
• -r (recursive) - kataloglar uchun
• -f (force) - majburiy, so'ramasdan
• -v (verbose) - jarayonni ko'rsatish

Hayotiy misol: Korzinkaga tashlash - bu rm

# Vaqtinchalik fayllarni tozalash
rm -f /tmp/*.tmp

# Eski backup larni o'chirish
rm -rf backups/2023/

Xavfsiz o'chirish usuli:

# O'chirishdan oldin trash papkaga ko'chirish
mkdir -p ~/.trash
mv fayl.txt ~/.trash/

# Keyinchalik tozalash
rm -rf ~/.trash/*

Fayllarni topish

find - Fayllarni qidirish

# Hozirgi katalogda barcha .txt fayllar
find . -name "*.txt"

# Bosh-kichik harfga e'tibor bermay
find . -iname "*.TXT"

# Kataloglarni topish
find /home -type d -name "Downloads"

# Oxirgi 7 kunda o'zgargan fayllar
find . -mtime -7

# 100MB dan katta fayllar
find . -size +100M

Hayotiy misol: Uydan kalitni qidirish - bu find

# Barcha Python fayllarni topish
find ~/projects -name "*.py"

# Bo'sh fayllarni topish va o'chirish
find . -type f -empty -delete

Amaliy namuna:

# Loyiha strukturasini yaratish
mkdir -p ~/bash_amaliyot/{kodlar,rasmlar,hujjatlar}

# Test fayllar yaratish
echo "Salom Dunyo" > ~/bash_amaliyot/test.txt
echo "Python dasturi" > ~/bash_amaliyot/kodlar/app.py

# Fayllarni ko'rish
cat ~/bash_amaliyot/test.txt

# Nusxalash
cp ~/bash_amaliyot/test.txt ~/bash_amaliyot/test_backup.txt

# Ko'chirish
mv ~/bash_amaliyot/kodlar/app.py ~/bash_amaliyot/kodlar/main.py

# Topish
find ~/bash_amaliyot -name "*.txt"

# O'chirish (ehtiyot bilan!)
rm ~/bash_amaliyot/test_backup.txt

📝 Vazifalar:

1. Vazifa 1: darslar papkasida salom.txt yarating, ichiga "Salom Bash!" yozing va cat bilan o'qing
2. Vazifa 2: Ushbu faylni salom_backup.txt nomi bilan nusxalang
3. Vazifa 3: salom.txt faylini salom_yangi.txt ga qayta nomlang
4. Vazifa 4: Barcha .txt fayllarni yangi matnlar papkasiga ko'chiring
5. Vazifa 5: Uyingizda barcha .log fayllarni toping va ro'yxatini ko'ring

---