05-Variables

5️⃣ O'ZGARUVCHILAR VA TURLARI

Global nomi: Variables and Data Types
O'zbek nomi: O'zgaruvchilar va ma'lumot turlari

O'zgaruvchi nima?

O'zgaruvchi - bu ma'lumotni saqlaydigan konteyner (idish). Xuddi qutiga nom yozib, ichiga biror narsani solib qo'yganingiz kabi.

Hayotiy misol: Telefon kontaktlari ro'yxati - har bir nom (o'zgaruvchi) telefon raqamini (qiymat) saqlaydi.

O'zgaruvchi e'lon qilish

# Oddiy o'zgaruvchi
ism="Sardor"
yosh=25
shahar="Toshkent"

# Bo'sh joy bo'lmasligi kerak!
# NOTO'G'RI: ism = "Sardor"
# TO'G'RI: ism="Sardor"

O'zgaruvchini chaqirish

# $ belgisi bilan
echo $ism
# Natija: Sardor

# Xavfsizroq usul (qavslar bilan)
echo "${ism}"

# Matn ichida
echo "Mening ismim ${ism}, yoshim ${yosh}"
# Natija: Mening ismim Sardor, yoshim 25

Nima uchun qavslar?

fayl="hujjat"
echo "$fayl_nusxa"    # Bo'sh (fayl_nusxa o'zgaruvchisi yo'q)
echo "${fayl}_nusxa"  # hujjat_nusxa (to'g'ri)

O'zgaruvchi nomlash qoidalari

✅ TO'G'RI:

ism="Ali"
ism123="Vali"
_maxsus="qiymat"
ISM="KATTA"  # Katta-kichik harflar farq qiladi

❌ NOTO'G'RI:

123ism="Ali"        # Raqam bilan boshlanmasligi kerak
ism-familiya="Ali"  # Defis ishlatilmaydi
ism familiya="Ali"  # Bo'sh joy bo'lmasligi kerak

O'zgaruvchi turlari

1. Matnli o'zgaruvchilar (String)

# Qo'shtirnoq ichida
salom="Assalomu alaykum"
# Yoki birtirnoq
salom='Assalomu alaykum'

# Farqi:
ism="Sardor"
# Qo'shtirnoqda - o'zgaruvchi ishlaydi
echo "Salom, $ism!"  # Salom, Sardor!

# Birtirnoqda - aynan matn
echo 'Salom, $ism!'  # Salom, $ism!

Ko'p qatorli matn:

xabar="Birinchi qator
Ikkinchi qator
Uchinchi qator"

echo "$xabar"

Heredoc usuli:

xabar=$(cat << EOF
Birinchi qator
Ikkinchi qator
Uchinchi qator
EOF
)

echo "$xabar"

2. Raqamli o'zgaruvchilar (Integer)

yosh=25
narx=15000
soni=0

# Raqamlar bilan ishlash
echo $yosh
echo $narx

Hayotiy misol:

# Mahsulot narxi
mahsulot_narxi=50000
soni=3
jami=$((mahsulot_narxi * soni))
echo "Jami: ${jami} so'm"
# Natija: Jami: 150000 so'm

3. Mantiqiy qiymatlar (Boolean)

Bash da true va false mavjud:

aktiv=true
yopiq=false

if $aktiv; then
    echo "Aktiv!"
fi

Yoki raqamlar bilan:

# 0 = true (muvaffaqiyat)
# 1 yoki boshqa = false (xato)
holat=0

if [ $holat -eq 0 ]; then
    echo "Muvaffaqiyatli!"
fi

O'zgaruvchilar turlari (scope)

1. Lokal o'zgaruvchilar

#!/bin/bash

funksiya() {
    local mahalliy="Bu faqat funksiya ichida"
    echo $mahalliy
}

funksiya
echo $mahalliy  # Bo'sh (funksiyadan tashqarida ko'rinmaydi)

2. Global o'zgaruvchilar

#!/bin/bash

global="Hamma joyda ko'rinadi"

funksiya() {
    echo $global  # Ishlaydi
}

funksiya
echo $global  # Ishlaydi

3. Environment o'zgaruvchilar

# Export qilish - barcha child processlarda ko'rinadi
export MENING_OZGARUVCHIM="Qiymat"

# Tizim o'zgaruvchilari
echo $HOME      # Uy katalogi
echo $USER      # Foydalanuvchi nomi
echo $PATH      # Dasturlar yo'llari
echo $PWD       # Hozirgi katalog
echo $SHELL     # Ishlatilayotgan shell
echo $LANG      # Til sozlamalari

Environment o'zgaruvchilarni ko'rish:

# Barchasi
env
# yoki
printenv

# Ma'lum birini
printenv HOME

Doimiy qilish (.bashrc ga qo'shish):

echo 'export MENING_DASTURIM="/opt/dastur"' >> ~/.bashrc
source ~/.bashrc

O'zgaruvchilarni o'chirish

ism="Sardor"
echo $ism        # Sardor

unset ism
echo $ism        # Bo'sh

Readonly o'zgaruvchilar

readonly PI=3.14159
echo $PI         # 3.14159

PI=3.14          # Xato! O'zgartirib bo'lmaydi

Command substitution (buyruq natijasini saqlash)

# $(buyruq) usuli (tavsiya etiladi)
bugun=$(date +%Y-%m-%d)
echo $bugun      # 2025-10-22

# Backtick usuli (eski)
bugun=`date +%Y-%m-%d`

# Fayllar soni
fayllar_soni=$(ls | wc -l)
echo "Katalogda ${fayllar_soni} ta fayl bor"

# Hozirgi katalog
joriy=$(pwd)
echo "Siz $joriy da turibsiz"

Default qiymatlar va tekshirish

# Agar o'zgaruvchi bo'sh bo'lsa, default qiymat
ism=${FOYDALANUVCHI:-"Mehmon"}
echo $ism

# Bo'sh bo'lsa, qiymat berish va saqlash
PORT=${PORT:=8080}
echo $PORT

# Bo'sh bo'lsa, xato berish
fayl=${1:?"Fayl nomi kiritilmadi!"}

Hayotiy misol:

#!/bin/bash
# Server portini sozlash

PORT=${PORT:-3000}  # Default 3000
echo "Server $PORT portida ishga tushmoqda..."

O'zgaruvchini tekshirish

# Mavjudligini tekshirish
if [ -z "$ism" ]; then
    echo "O'zgaruvchi bo'sh"
fi

# Bo'sh emasligini tekshirish
if [ -n "$ism" ]; then
    echo "O'zgaruvchi to'ldirilgan"
fi

# Qiymatni solishtirish
if [ "$yosh" -eq 25 ]; then
    echo "Yosh 25 ga teng"
fi

O'zgaruvchi uzunligi

matn="Salom Dunyo"
echo ${#matn}         # 11 (belgilar soni)

massiv=(bir ikki uch)
echo ${#massiv[@]}    # 3 (elementlar soni)

Matnni kesish (substring)

matn="Salom Dunyo!"

# Birinchi 5 belgi
echo ${matn:0:5}      # Salom

# 6-pozitsiyadan boshlab
echo ${matn:6}        # Dunyo!

# Oxirgi 6 belgi
echo ${matn: -6}      # Dunyo!

Matnni almashtirish

fayl="hujjat.txt"

# Birinchi uchraganini almashtirish
echo ${fayl/txt/pdf}       # hujjat.pdf

# Barcha uchraganlarini almashtirish
matn="aaa bbb aaa"
echo ${matn//aaa/xxx}      # xxx bbb xxx

# Boshidan o'chirish
url="https://example.com"
echo ${url#https://}       # example.com

# Oxiridan o'chirish
fayl="arxiv.tar.gz"
echo ${fayl%.gz}           # arxiv.tar
echo ${fayl%%.*}           # arxiv (barcha kengaytmalar)

Hayotiy misol:

# Fayl kengaytmasini o'zgartirish
for fayl in *.txt; do
    yangi="${fayl%.txt}.md"
    mv "$fayl" "$yangi"
    echo "$fayl → $yangi"
done

Katta-kichik harflar

matn="Salom Dunyo"

# Katta harflarga
echo ${matn^^}            # SALOM DUNYO

# Kichik harflarga
echo ${matn,,}            # salom dunyo

# Birinchi harfni katta
echo ${matn^}             # Salom dunyo

# Har bir so'zning birinchisini katta
matn="salom dunyo"
echo ${matn^^[sd]}        # Salom Dunyo

Amaliy namuna: Ma'lumot yig'ish skripti

#!/bin/bash

# Foydalanuvchidan ma'lumot so'rash
echo "=== Ro'yxatdan o'tish ==="

read -p "Ismingiz: " ism
read -p "Yoshingiz: " yosh
read -p "Shahringiz [Toshkent]: " shahar

# Default qiymat
shahar=${shahar:-"Toshkent"}

# Ma'lumotlarni saqlash
readonly SANA=$(date +%Y-%m-%d)
fayl="foydalanuvchi_${ism}_${SANA}.txt"

# Faylga yozish
cat > "$fayl" << EOF
Ism: $ism
Yosh: $yosh
Shahar: $shahar
Ro'yxatdan o'tgan: $SANA
EOF

echo "Ma'lumotlar $fayl ga saqlandi"
cat "$fayl"

Maxsus o'zgaruvchilar (Special Variables)

#!/bin/bash

# $0 - skript nomi
echo "Skript: $0"

# $1, $2, ... - argumentlar
echo "Birinchi argument: $1"
echo "Ikkinchi argument: $2"

# $# - argumentlar soni
echo "Jami argumentlar: $#"

# $@ - barcha argumentlar (alohida)
echo "Barcha argumentlar: $@"

# $* - barcha argumentlar (bitta satr)
echo "Argumentlar satri: $*"

# $? - oxirgi buyruq natijasi (0 = muvaffaqiyat)
ls /mavjud_emas
echo "Xato kodi: $?"

# $$ - hozirgi process ID
echo "Process ID: $$"

# $! - oxirgi background process ID
sleep 10 &
echo "Background process: $!"

Hayotiy misol:

#!/bin/bash
# Fayl nusxalash skripti

if [ $# -ne 2 ]; then
    echo "Foydalanish: $0 <manba> <nusxa>"
    exit 1
fi

manba="$1"
nusxa="$2"

if [ ! -f "$manba" ]; then
    echo "Xato: $manba topilmadi!"
    exit 1
fi

cp "$manba" "$nusxa"

if [ $? -eq 0 ]; then
    echo "✓ Nusxalandi: $manba → $nusxa"
else
    echo "✗ Xato yuz berdi!"
    exit 1
fi

📝 Vazifalar:

1. Vazifa 1: Uchta o'zgaruvchi yarating (ism, yosh, shahar) va ularni echo bilan ekranga chiqaring
2. Vazifa 2: Bugungi sanani $(date) bilan oling va faylga yozing
3. Vazifa 3: Skript yozing: 2 ta raqam kiritilsin, ularning yig'indisini hisoblasin
4. Vazifa 4: PATH o'zgaruvchisini ekranga chiqaring va qancha yo'l borligini sanang
5. Vazifa 5: Fayl nomini olib, kengaytmasini almashtiruvchi skript yozing (txt → md)

---