Homiletiek Feedback

Systematische feedback op preken

Bekijk voorbeelden van structurele feedback: wmotte.github.io/homiletiek_feedback

---

Het belang van feedback voor voorgangers

Preken is het centrale ambacht van het predikantschap. Een dominee die niet kan preken is, zoals Dr. W.M. Dekker het formuleert, "als een fietsenmaker die het wiel van de fiets niet goed monteert." Toch is het opvallend hoe weinig structurele, inhoudelijk-theologische feedback voorgangers ontvangen op hun preken.

Na een eredienst krijgt een predikant vaak algemene complimenten ("mooie preek") of praktische opmerkingen ("te lang"), maar zelden een grondige theologische analyse:

• Was de uitleg van de Schrift adequaat?
• Kwam de toepassing voldoende concreet?
• Werd de hoorder werkelijk in de tekst getrokken?
• Was Christus het telos van de preek?

Structurele feedback is essentieel voor de groei van elke voorganger. Net zoals een kunstenaar zijn werk laat recenseren of een wetenschapper zijn publicatie aan peer review onderwerpt, zo verdient ook de prediking systematische evaluatie aan de hand van heldere criteria.

Dit project biedt een hulpmiddel voor die evaluatie - door te illustreren hoe een grondige, professionele feedback loop zou kunnen functioneren.

---

Wat doet dit project?

Dit project biedt zes complementaire methoden voor de systematische analyse van preken aan:

1. De Leercyclus van Kolb (Homiletic Window)

Analyseert of de preek de volledige cyclus van ervaringsgericht leren doorloopt, zodat verschillende typen hoorders (leerstijlen) worden aangesproken. Dit is gebaseerd op de homiletische typologie van Kenton Anderson:

• Concrete Ervaring (Visionaire structuur - Waarom is dit belangrijk?)
• Reflectieve Observatie (Narratieve structuur - Wat gebeurt er?)
• Abstracte Conceptualisering (Declaratieve structuur - Wat is de waarheid?)
• Actief Experimenteren (Pragmatische structuur - Hoe werkt het?)

Achtergrond: De volledige theoretische onderbouwing is te vinden in misc/kolbs_leercyclus.md.

2. De Thesen van Dekker

Analyseert preken aan de hand van de acht thesen die Dr. Willem Maarten Dekker formuleerde in zijn artikel "Wat is een preek? Thesen" (In de Waagschaal, nr. 2, 8 februari 2025). Deze criteria focussen op de theologische kern en de klassieke 3-2-1-regel (3 stukken, 2 wegen, 1 Heer):

1. Specifiek Bijbelgedeelte - Ligt één specifieke pericoop ten grondslag?
2. Exegese - Is er adequate uitleg van de oorspronkelijke context?
3. Toepassing - Is de actualisering concreet en niet algemeen?
4. Verwevenheid - Zijn uitleg en toepassing met elkaar verweven?
5. Drie stukken - Zijn ellende, verlossing en dankbaarheid aanwezig?
6. Twee wegen - Wordt de ernst van de menselijke keuze zichtbaar?
7. Christocentrisch - Is Christus het telos van de preek?
8. Diepgang en lengte - Duurt de preek minimaal 20 minuten?

3. De Aristotelische Modi (Rhetorical Triangle)

Analyseert preken aan de hand van de klassieke retorica van Aristoteles: Logos, Pathos en Ethos. Deze drie modi vormen de "Rhetorical Triangle" en zijn essentieel voor effectieve, overtuigende communicatie:

• Logos (Rationele Architectuur) - De logische structuur en interne consistentie
• Pathos (Emotionele Resonantie) - Het vermogen om de hoorder te raken in emoties en verlangens
• Ethos (Geloofwaardigheid) - De authenticiteit en integriteit van de boodschapper

Deze methode diagnosticeert welk element uit balans is en biedt gerichte feedback voor verbetering. De analyse verbindt de drie modi met christelijke theologie: Logos → Orthodoxie, Pathos → Orthopathie, Ethos → Orthopraxie.

Achtergrond: De volledige theoretische onderbouwing is te vinden in misc/aristotelische_modi.md.

4. Het Communicatiemodel van Schulz von Thun

Analyseert de communicatieve balans van de preek via de vier oren van de luisteraar (het Communicatievierkant):

• Zakelijk (De 'Sache' - Wat wordt er feitelijk gezegd?)
• Zelf-onthulling (Expressie - Wat toont de prediker van zichzelf?)
• Relatie (Betrekking - Hoe staat de prediker tegenover de gemeente?)
• Appel (Sturing - Wat moet de hoorder doen?)

Deze analyse waakt voor 'homiletische incongruentie' (waar toon en inhoud botsen) en toetst of het theologische onderscheid tussen Zuspruch (toezegging) en Anspruch (eis) zuiver blijft.

Achtergrond: De volledige theoretische onderbouwing is te vinden in misc/schulz_von_thun.md.

5. De Esthetische Wending (Narrative and Aesthetic Turn)

Analyseert preken aan de hand van de esthetische wending in de theologie en homiletiek. Deze benadering onderzoekt de vorm als drager van betekenis:

• Narratieve Kracht - Verhaalstructuur en dramatische spanning
• Zintuiglijkheid - Beeldspraak, metaforen en concrete taal
• Ritme en Compositie - Muzikaliteit en literaire vormgeving
• Esthetische Ervaring - Het vermogen om te raken en transformeren

Deze methode beoordeelt de preek als kunstvorm die door haar vormgeving toegang geeft tot theologische waarheid.

Achtergrond: De volledige theoretische onderbouwing is te vinden in misc/esthetische_wending.md.

6. Transactionele Analyse (TA)

Analyseert de preek op psychologische dynamiek en manipulatie ('Games'), gebaseerd op het werk van Eric Berne en de Dramadriehoek van Karpman:

• Ego-posities - Spreekt de voorganger als Ouder, Volwassene of Kind?
• Transacties - Zijn de interacties zuiver of zitten er dubbele bodems in?
• Spelen (Games) - Worden er manipulatieve patronen gespeeld (zoals "Redemption" of "Ain't it Awful")?
• Dramadriehoek - Vermijdt de preek de rollen van Redder, Slachtoffer en Aanklager?

Deze methode bevordert autonomie: een preek die de hoorder aanspreekt als mondige volwassene, zonder angst of dwingende zorg.

Achtergrond: De volledige theoretische onderbouwing is te vinden in misc/transactionele_analyse.md.

---

Elke methode geeft scores, onderbouwing met citaten en concrete verbeterpunten.

Artikelen: De brontekst van Dekker, de toelichting op Kolb, de uitleg over Aristotelische Modi, de analyse van Schulz von Thun en de toelichting op de Esthetische Wending zijn opgenomen in de map misc/.

---

Voorbeelden

In de map input/ staan voorbeeldpreken:

Deze preken zijn geanalyseerd met alle systemen. De resultaten staan in outputs/ en zijn visueel te bekijken via de web-interface.

---

Projectstructuur

homiletiek_feedback/
├── README.md                          # Dit bestand
├── analyze_kolb_cyclus.py             # Analyse op basis van Kolb/Anderson
├── analyze_sermon_dekker.py           # Analyse op basis van Dekker-thesen
├── analyze_aristoteles.py             # Analyse op basis van Aristotelische Modi
├── analyze_schulz_von_thun.py         # Analyse op basis van Schulz von Thun
├── analyze_transactional.py           # Analyse op basis van Transactionele Analyse
├── analyze_esthetiek.py               # Analyse op basis van de Esthetische Wending
├── .env                               # API-sleutel configuratie (niet in git)
├── input/                             # Preekteksten (*.txt)
├── outputs/                           # Analyse-resultaten (*.json)
├── prompts/                           # LLM prompts
│   ├── analyze_kolb_cyclus.md
│   ├── analyze_sermon_dekker.md
│   ├── analyze_aristoteles.md
│   ├── analyze_schulz_von_thun.md
│   ├── analyze_transactional.md
│   └── analyze_esthetiek.md
├── docs/                              # Documentatie en voorbeelden
│   └── template_aristoteles.json
├── misc/                              # Achtergronddocumentatie
│   ├── aristotelische_modi.md
│   ├── kolbs_leercyclus.md
│   ├── wat_is_een_preek_dekker.md
│   ├── schulz_von_thun.md
│   ├── transactionele_analyse.md
│   └── esthetische_wending.md
└── technical/                         # Hulpscripts

---

Installatie & gebruik

1. Vereisten

• Python 3.8+
• Google Gemini API-sleutel (verkrijg hier)

2. Installeer dependencies

pip install google-generativeai python-dotenv

3. Configureer API-sleutel

Maak een .env bestand in de hoofdmap:

GEMINI_API_KEY=jouw_api_sleutel_hier

4. Voer een analyse uit

Voor de Dekker-thesen:

python analyze_sermon_dekker.py --i input/preek.txt

Voor de Kolb-leercyclus:

python analyze_kolb_cyclus.py --i input/preek.txt

Voor de Aristotelische Modi:

python analyze_aristoteles.py --i input/preek.txt

Voor het Communicatievierkant (Schulz von Thun):

python analyze_schulz_von_thun.py --i input/preek.txt

Voor de Esthetische Wending:

python analyze_esthetiek.py --i input/preek.txt

Voor Transactionele Analyse:

python analyze_transactional.py --i input/preek.txt

5. Bekijk de resultaten

Het script genereert een JSON-bestand in outputs/ met:

• Metadata (geschatte lengte, tijdsduur)
• Score per criterium (1-10)
• Bevindingen met letterlijke quotes uit de preek
• Verbeterpunten
• Algehele beoordeling

---

Belangrijke opmerkingen

Liturgische vereiste: Het script vereist dat de schriftlezingen bovenaan de preektekst staan. Zonder deze context kan de analyse niet plaatsvinden.

Taal: De feedback wordt gegenereerd in het Nederlands.

Tone of voice: De feedback is professioneel, theologisch inhoudelijk, opbouwend maar scherp - passend bij de ernst van het preekambacht.

Tijdsberekening: Het script rekent met 110 woorden per minuut spreektijd (dat is aan de hoge kant).

---

Achtergrond: De thesen van Dekker (3-2-1-regel)

Dekker vat de inhoudelijke kern van de preek samen in de 3-2-1-regel:

3 stukken: Ellende, verlossing en dankbaarheid (Heidelbergse Catechismus) 2 wegen: De smalle weg ten leven, de brede weg ten verderve 1 Heer: Christus als telos van de preek

Deze regel bewaart de prediking tegen zowel te objectieve als te subjectieve uitwassen en zorgt ervoor dat de mens als verantwoordelijk wezen én God als genadige Heer beide volledig ter sprake komen.

---

De Zes Methoden: Complementaire Perspectieven

De zes analysemethoden bieden elk een uniek perspectief op de preekpraktijk:

1. Dekkers Thesen beoordelen de theologische inhoud: Is de preek schriftuurlijk, christocentrisch, en existentieel?

2. Kolbs Leercyclus evalueert de pedagogische effectiviteit: Worden alle leerstijlen aangesproken en wordt de hoorder door een complete cyclus geleid?

3. Aristoteles' Modi diagnosticeren de retorische kracht: Is de preek logisch samenhangend (Logos), emotioneel resonant (Pathos), en authentiek gebracht (Ethos)?

4. Schulz von Thun onderzoekt de communicatieve integriteit: Is de boodschap congruent en landt deze zuiver op de vier oren van de hoorder?

5. De Esthetische Wending beoordeelt de artistieke vorm: Wordt de waarheid gedragen door narratieve en literaire vormgeving?

6. Transactionele Analyse toetst de psychologische gezondheid: Is de communicatie vrij van manipulatie en bevordert deze autonomie?

Samen vormen deze methoden een holistische evaluatie:

• Dekker vraagt: "Is het waar?"
• Kolb vraagt: "Wordt het geleerd?"
• Aristoteles vraagt: "Is het overtuigend?"
• Schulz von Thun vraagt: "Is het congruent?"
• Esthetische Wending vraagt: "Is het mooi?"
• TA vraagt: "Is het gezond?"

Een preek kan theologisch zuiver zijn (Dekker: hoog), maar falen in het bereiken van verschillende leerstijlen (Kolb: laag), missen van emotionele impact (Aristoteles: laag Pathos), esthetisch plat zijn (Esthetiek: laag), of psychologisch manipulatief (TA: laag). Door alle methoden te gebruiken, krijgt de voorganger een volledig beeld van de sterke en zwakke punten.

---

Verantwoording

Dit project is ontwikkeld als een prototype voor theologische feedbacksystemen. Het vervangt geen menselijke, pastorale begeleiding, maar kan dienen als:

• Eerste zelfevaluatie voor voorgangers
• Objectieve second opinion naast collegiaal overleg
• Hulpmiddel voor homiletisch onderwijs

Er is een voorbeeldpreek van Schillebeeckx en Sölle. Twee andere voorbeeldpreken zijn (op ambachtelijke wijze) geschreven door W.M. Otte. Deze voorbeelden dienen als demonstratie van het systeem.

---

Bronnen

Sölle, D. (2023). Gesammelte Werke, Band 11: Löse die Fesseln des Unrechts, Verlag Herder.

Schillebeeckx, E. (1982). Evangelie verhalen, H. Nelissen.

Dekker, W.M. (2025). "Wat is een preek? Thesen." In de Waagschaal, nr. 2, 8 februari 2025.

Kolb, D.A. (1984). Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development. Prentice Hall.

Anderson, K.C. (2006). Choosing to Preach: A Comprehensive Introduction to Sermon Design and Delivery. Zondervan.

Aristoteles. Retorica. (Zie ook: Rapp, C. (2022). "Aristotle's Rhetoric", The Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/)

Schulz von Thun, F. (1981). Miteinander reden 1: Störungen und Klärungen. Allgemeine Psychologie der Kommunikation. Rowohlt. (Zie ook: Het Communicatievierkant - Schulz von Thun Institut)

Berne, E. (1964). Games People Play: The Psychology of Human Relationships. Grove Press.